ಕಂಡೆ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ನಿಘಂಟು

1. 1.

   1. ಹಾಲು, ಮೊಸರು ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಕಡೆಗೋಲಿನಿಂದ ಮಥಿಸು,- ಹೊಸೆ.
   2. ಶೋಧಿಸು.
   3. ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮರದ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಉಜ್ಜು,- ತಿಕ್ಕು.
   4. ಮರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು (ಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು) ರೂಪಿಸು.
   5. ದುಃಖಿಸು.
   6. ದಾಟು.

2. 2.

   1. ಕೊನೆ.
   2. ಸೆರಗು.
   3. ಪಕ್ಕ.
   4. ಎಡೆ.
   5. ಕೊನೆಯಸ್ಥಾನ.
   6. (ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ) ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಂಗವಲ್ಲಿ, ಹೂವು ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ರಚನೆ.
   7. ಕೈಯ ಬಳೆ.

ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ನಿಘಂಟು

1. 1.
   1.

   (fr. ಕಡಿ 4). = ಕಟ 1, etc., ಕಡೆಯ 2. end; termination; outskirt; limit; the position of being last, low or inferior (occasionally = worse than); side; direction; place; aside; last; at last (ಅವಸಾನ Śmd. Dh.; ಅನ್ತಿಮ Śmd. 371 Cm.; ಅನ್ತ್ಯ Śm. 90; ಸಾತಿ Hlā.; ಅನ್ತ Nn. 88; ಅನ್ತ್ಯ 111; ಅವಧಿ, ಅನ್ತಿಕ 120; ಸ್ವಸ್ತಿ, ಅವಧಿ 138; ಅವಧಿ Hlā.; C.; Tu., M., Te.; T. ಕಡೈ). [ಅನ್ತೆ ಪೋಗಿಯುಂ ಷೋಡಶರಾಜರಿಂ ಕಡೆಯೊಳಿರ್ಪುದು ಜೀಯಪಸಾದಮೆಮ್ಬುದುಂ Pb. 6, 16; Ap. 4, 80]. it becomes ಕಟ್ಟ (Śmd. 229). ಈ ಪದಂಗಳ ಕಡೆಯ ವಕಾರಕ್ಕೆ (56). ಪೂರ್ವಪದದ ಕಡೆಯುಂ ಪರಪದದ ಮೊದಲುಂ (60). ತುಕಾರ ದುಕಾರಂಗಳೆ ಕಡೆಯಾಗಿ ಪಲವು ಗುಣವಚನಂಗಳ್ ಒಳವು (96). ಗಾನ್ತಸಾನ್ತಧಾತುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಎಲ್ಲಿಯುಂ ಲೋಪಮ್ ಅಕ್ಕುಂ (275). ಕಡೆಯಿಲ್ಲದುದು (ಅನನ್ತ, ಅನವಧಿ); ಕಡೆಯಲ್ಲಿ (ಪಶ್ಚಾತ್); ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ (ಸಮನ್ತತಸ್, ಪರಿತಸ್, ಸರ್ವತಸ್ Nr.). ಹೆಸರ ಕಡೆಯೊಳು (ನಾಮಾನ್ತೇ at the end of a proper name); ಕಡೆ ಮುಟ್ಟಲ್ ಓದುವದು (ಪಾರಾಯಣ, ಸಾಕಲ್ಯ ವಚನ Hlā.). ಗಾಲಿಯ ಸುತ್ತಣ ಕಡೆ (ನೇಮಿ); ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪರ್ವಿದ ಕತ್ತಲೆ (ಸನ್ತಮಸ Nr.). ಜನ್ಮದ ಕಡೆ (ನಿರ್ವಾಣ, ಜನ್ಮಾನ್ತ Nn. 19). ಬಹು ಕಾಲದಿನ್ದ ಮಾಮೂಲಾಗಿ ಗೋವುಗಳ ಹಿಣ್ಡು ಮನ್ದೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಕಡೆ (ಗೌಷ್ಠೀನ Si. 104). ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಯೂ (107). ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಕತ್ತಲೆ (ಸನ್ತಮಸ 76). ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೇನೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವಿಕೆ (ಆಸಾರ 291). ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ (ಅಭಿತಸ್ 470). ಕಡೇಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು (ಜಘನ್ಯ 447). ಸಿಕ್ಕಿದ ಕಡೆಗೆಲ್ಲಾ ಹೋಗುವವನು (ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಚ್ 362). ಕಡೆಗೂ ಬೆಳದಿರುವದು (ಪ್ರವೃದ್ಧ, ಪ್ರಸೃತ 377). ಕಾಶೀ ಕಡೆಯಿನ್ದ ಬನ್ದು (B. 3, 33). ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಮಾಡಿ ಕೊಣ್ಡು ಇದ್ದಳು (5, 55). ಇದೆಲ್ಲ? ನಿಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಉಣ್ಟು, ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ (5, 134; see ಕಡೆಗೆ). ಕಡೆಗೆ ಬನ್ದನು he came last (C.). ಕಡೆಗೆ ಹೋಗು to go last (C.); to go aside (C.). ಕಡೆಗೆ ನಿಲ್ಲು to stand aside (C.). ಕಡೆಯ ಪಾ/?/ಗಲದೊಳ್ (Bp. 32, 52). ಪೌಳಿಯ ಕಡೆಗೆ ನಸು ಸಾರ್ದು (26, 30). ಹುಟ್ಟಿದದು ಮೊದಲ್ ಇದುವೆ ಕಡೆ (41, 8). ಕಡೆಯೊಳ್ (at last, 47, 22). ಬಲಮ್ ಎಮ್ಮ ಭಾಗಂ, ನಿಮ್ಮ ಕಡೆ ಎಡನು (50, 27). ಕಾಲದ ಕಡೆಯ ವಹ್ನಿ ಇದು (58, 62). ಏನು ಅ/?/ಯದವ ಶ್ವಾನಕ್ಕಿನ್ತ ಕಡೆ. -ತರ್ಲೆ ಕೇಳುವವ ಮರುಳನಿಗಿನ್ತ ಕಡೆ. -ತುಚ್ಛ ಮಾತು ಆಡುವವನು ಹುಚ್ಚನಿನ್ದ ಕಡೆ. -ಬಾಲಸನ್ಯಾಸಿ ಕೆಟ್ಟರೆ ಕೂ/?/ ನಾಯಿಗಿನ್ತ ಕಡೆ. -ಮುತ್ತು ಕೆಟ್ಟರೆ ಭತ್ತಕ್ಕಿನ್ತ (or ಜೋಳ ಕ್ಕಿನ್ತ) ಕಡೆಯಾದೀತೇ (Prvs.). ಗುಡಿಯ ಬೋದಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಕಡೆ ಮೂಲೆ ಸೆ/?/ಗು ತಾ ಕಲ್ಲು; ವರವನು ಕೊಡುವಾತ ಬೇ/?/ (Sp.). ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದನ ಕಾಯವು ಹಾ/?/ರ ಸ್ಥಾನದಿಂ ಕಡೆಯೆ (Sp.). ಕಡೆಯ ಕಾಲಕೆ ತನ್ನ ದೃಢಬುದ್ಧಿ ಹಿಂಗುವವಂ (Dp. 148). ಸುಖದುಃಖದ ಉದಯದ ಕಡೆ ಮೊದಲ ಕಾಣಿಸುವನ್ ಆವವಂ (Bh. 1, 8, 31). ಕಡೆಯಿಲ್ಲದ ಸಂಸಾರದ ನಡುಗಡಲ್ (Jmt. 24). ಕಡೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ (B. 3, 15). see Bp. 19, 67; 57, 29; Bh. 2, 13, 33; Rśv. 5, 121; J. 15, 3; 17, 20; ಎಡಗಡೆ, ಒಳಗಡೆ, ಕೆಳಗಡೆ, ನಿಲುಕಡೆ, ಪಿಂಗಡೆ, ಪಿನ್ದುಗಡೆ, ಪೆರ್ಗಡೆ, ಬಯಿಲ್ಕಡೆ, ಬಲಗಡೆ, ಬಿಡುಗಡೆ, ಬೆಂಗಡೆ, ಮುಂಗಡೆ, ಮೇಲ್ಗಡೆ, ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಹೊ/?/ಕಡೆ Prv. s. ಬುದ್ಧಿವನ್ತ. -ಕಡೆಕಣ್ಣು. = ಕಡೆಗಣ್ etc. (Si. 66). ಕಡೆಕನ್ದು. = ಕಡೆಗನ್ತಿ. ಕಡೆಕನ್ದಿನ ಆಕಳು (ಚಿರಸೂತೆ, ವಷ್ಕಯಿಣಿ Si. 322, only in Si.). ಕಡೆಗಣ್. -ಕಣ್. = ಕಡೆಗಣ್ಣು the outer corner of the eye [ಕಡೆಗಣ್ಗಳ್ ಮುನಿಸನಭಿಯಿಪವೋಲ್ ಕೆಮ್ಮನೆ ರಕ್ತಾಮ್ಭೋಜರುಚಿಯನೀ/?/ಳಿಗೊಳ್ಗುಂ Kr. 1, 94; 1, 59; Pb. 8, 27 va.; Ap. 4, 10]; (ಕೇಕರ, ಅಪಾಂಗ Mr. 316). ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ್ದೆ ನೋಡಿ (Śmd. 98). ಕೆಮ್ಪಡರ್ದ ಕಡೆಗಣ್ಗಳಿನ್ದೆ ಅಡಸಿ ನೋಡಿ (Rśv. 14, 5 va.). ಕಡೆಗಣ್ಣ ನೋಟ (ವಿಕ್ಷೇಪ, ಕಟಾಕ್ಷ Mr. 316). ಕಡೆಗಣ್ಗಳ ಬೆಳಗು ಪೊಳೆಯೆ (Bp. 5, 28). see Abh. P. 4, 34; Bp. 18, 61; J. 11, 10. 11; 16, 7. ಕಡೆಗಣಿಸು. -ಕಣಿಸು. = ಕಡೆಗಣ್ಚು to look upon (something) as inferior, to slight, to contempt; to act overbearingly, etc. (ಅವಜ್ಞೆ Śmd. Dh.; ತಳ್ಪೊಯ್ etc., ಪ್ರತಿಹತ Śs.; Abh. P. 7, 81; 9, 157; Bh. 1, 8, 40; Rśv. 6, 11 va.). [ಇದಂ ಕಡೆಗಣಿಸಲಾಗದ ನಮಗೀಗಡೆ ಬೇಗಂ ಬಿಡಿಸಿ ತರ್ಪುದಾತನ ಸೆ/?/ಯಂ Pb. 7, 37; Ap. 3, 61]. 2, the end to appear, to end (v. i.); to end (v. t.), to finish. ಆವುದ/?/ ಕಾಣ್ಕೆಯಿಂ (sight) ತಣಿವು ಕಡೆಗಣಿಸದು, ಅದು ಅಸೇಚನಕಂ (Nr.). ಕಡೆಗಣಿಸಲ್ ಪಟ್ಟುದು (ಅವಸಿತ, ಸಿತ Nr.). ಕಡೆಗಣ್ಚು. -ಕಣ್ಚು. = ಕಡೆಗಣಿಸು q. v. [ಸೀತೆ ಕಡಂಗಿ ಕಾಯ್ದು ಕಡೆಗಣ್ಚಿದಳಪ್ಪೊಡೆ Pb. 9, 49]; (ಅವಜ್ಞೆ, ಅವಜ್ಞೆ ಎನ್ದು ಮೀ/?/ದುದು Śmd. Dh.; Śśv. 1, 21; Te. ಕಡಗಾಂಚು to excel, to surpass). ಕಡುಗಣ್ಣು. -ಕಣ್ಣು ಕಡಗಣ್ಣು, ಕಡೆಗಣ್ (ನಯನೋಪಾನ್ತ, ಅಪಾಂಗ Hlā., Nr.; Si. 215; ಅಪಾಂಗ, ಕೇಕರ Nn. 81). ಕಡೆಗಣ್ಣ ನೋಟಂ (ಕಟಾಕ್ಷ Nr., Hlā.; C.; Si. 215. 409). ಆನೆಯ ಕಡೆಗಣ್ಣ ದೇಶವು (ನಿರ್ಯಾಣ Nr., Hlā.; Si. 270). ಆನೆಯ ಕಡೆಗಣ್ಣು (ನಿರ್ಯಾಣ Mr. 156). ಮಡದಿಯರ ನಡೆನೋ/?/ ಕಡೆಗಣ್ಣಿನಿಂ, ಕುಡಿವಿಲ್ಲನ ಆವೇಶಮನ್ತ್ರಕೆ ಎಣೆಯಾದ ನಲ್ನುಡಿಗಳಿಂ (Rāghc. 17, 67). ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಬಿಳೇ ಕಾನ್ತಿ (ಶುಕ್ಲಾಪಾಂಗ G.). ಕಡೆಗನ್ತಿ. -ಕನ್ತಿ. = ಕಡೆಗನ್ದು, ಕಡೆಗನ್ದಿ a cow that has already full-grown calves or has born its last calf. ಕಡುಗನ್ತಿಯ ಆಕಳು (ಚಿರಸೂತೆ, ವಷ್ಕಯಿಣಿ Nr.). ಕಡೆಗನ್ದಿ. -ಕನ್ದಿ. = ಕಡೆಗನ್ತಿ (ವಷ್ಕಯಿಣಿ, ಪ್ರೌಢವತ್ಸೆ Hlā.; ವಷ್ಕಯಿಣಿ Mr. 181). ಕಡೆಗಳ the upper part of the neck (Bh. 1, 6, 16). ಕಡೆಗಾಣ್. -ಕಾಣ್. -ಣು the end to appear; to come to an end; to be accomplished (C.). ಕಡೆಗಣ್ಣ ಕಾರ್ಯ (ಕೃತ Mr. 466; Nn. 103). ಕಡೆಗಣ್ಣ ಯಾಗಂ (ಅವಭೃಥ Mr. 261). ಕಡೆಗಣ್ಡದು (ಅವಸಿತ, ಸಿತ Si. 381). ಕಡೆಗಾಣಿಸು. -ಕಾಣಿಸು to cause the end to appear; to finish, to accomplish; to fulfil (C.). ಆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಾಣಿಸುವದಕ್ಕೆ ಗಡಿಯಾಳವು ಬಹು ಉಪಯೋಗವಾದದ್ದು (B. 3, 88). ಅವನು ತನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಬಹು ಜಾಗ್ರತೆಯಿನ್ದ ಕಡೆಗಾಣಿಸಿದನು (4, 78). ಆರಮ್ಭಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಡೆಗಾಣಿಸದೆ (4, 152). ಕಡೆಗಾಲ. -ಕಾಲ the last time (of one's life or of the world). ಕಡೆಗಾಲದ ಅನಶನಂ (ಪ್‍ರಾಯ, ಭೋಜನತ್ಯಾಗ, ಅನಶನ Hlā.). ಕಡೆಗಾಲದೊಳು ಕೆಯ್ ಪಿಡಿದು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ ಎನ್ನ (Dp. 119). see Abh. P. 4, 38; 7, 59 va.; 9, 32; 13, 34 va.; J. 8, 35; 13, 36. ಕಡೆಗೀಲು. -ಕೀಲು the pin of an axle (ಅಗ್ರಕೀಲಕ, ಅಣಿ, ಅಕ್ಷ Hlā.). ಕಡೆಗೂ. ಕಡೆಗೆ-ಊ 7. to the very end; totally, perfectly. ಅವನ ಮೆಯ್ಗಳ್ಳತನದ ಹಂಚಿಕೆಗಳು ನಿನಗೆ ಕಡೆಗೂ ಗೊತ್ತುಣ್ಟು (B. 4, 139). ಕಡೆಗೂಸು. -ಕೂಸು the last or youngest child (My.). ಕಡೆಗೆ (see above). aside (C.); on, or to, a side; towards (C.; B. 2, 33); towards the end; in the end, at last, finally (Bp. 21, 19; 61, 38; C.; B. 3, 125; 5, 103); last, after all the others (C.). ಕಡೆಗೆ ತೆಗೆ to take out of something (C.; B. 4, 158); to rescue (C.; B. 3, 41). ಕಡೆಗೆ ಬೀ/?/ to come outside, as out of a room, etc. (C.); to come out (My.). ಕಡೆಗೆ ಮಾಣಿಸು to remove, to heal (Bp. 17, 10). ಕಡೆಗೆನ್ನೆ. -ಕೆನ್ನೆ the end or the side of the cheek. see s. ಬಾನಲ್. -ಕಡೆಗೊಳಿಸು-ಕೊಳಿಸು to finish (ಮುಗಿಸು G.; My.). ಕಡೆಗೊಳ್ಳಿ. -ಕೊಳ್ಳಿ the last portion or rest of a fire-brand (V. 39, 50 va.). ಕಡೆಗೋಡಿ. -ಕೋಡಿ a channel for carrying off an excess of water (ಪರಿವಾಹ, ಜಲೋಚ್ಛ್ವಾಸ Hlā., Mr. 418). [ಕಡೆಗೋಡಿವರಿ. -ಕೋಡಿ-ವರಿ to flow excessively. ಕಡೆಗೋಡಿವರಿದುವೆನಗಯ್ಯಾ, ನಯನವ ಸುಖಜಲಂಗಳು Bv. 847]. ಕಡೆ ತನಕ until the end (My.). ಚಿಕ್ಕನ್ದಿನಿನ್ದ ಕಡೆತನಕ (B. 5, 218). ಕಡೆ ತೇರು. = ಕಡ ತೇರು to reach the end. (My.). ಕಡೆದೆಗೆ. -ತೆಗೆ. = ಕಡುಗು ತೆಗೆ (B. 5, 216). ಕಡೆದೋ/?/. -ತೋ/?/ the end to appear. ಕಡೆದೋ/?/ತ್ತು ಇಲ್ಲೆ ನಿಪ್ಪ ಆಗಸದ ನಡುವೆ (Abh. P. 1, 42). ಕಡೆನೋಟ a side glance (S. Mhr.). ಕಡೆ ಮುಗಿಲ್ the horizon (Bh. 1, 20, 56). ಕಡೆಯಣ. -ಅಣ್-ಅ a genitive form of ಕಡೆ. ಕಡೆಯಣ, ಕಡೆಯಣಿಂ (Śmd. 135). ಕಡೆಯಣ ಅಕ್ಷರಂಗಳ್ (ಅನ್ತ್ಯವರ್ಣಂ 21. 56. 118. 365 Cm.). ಪದದ ಕಡೆಯಣ ಡಕಾರಂ (217). ಕಡೆಯಣ ಅಕ್ಷರದ ಆದರ್ಶನಮಂ (ಅನ್ತ್ಯವರ್ಣಲೋಪಮಂ 56 Cm.). (ಕಣ್ಗಳ) ನಡುವಣ ಕರ್ಪುಂ ಕಡೆಯಣ ಕಡುವೆಳ್ಪುಂ (81). ಕಡೆಯಣಂ. -ಅಂ 3. the last man (Śmd. 136). ಕಡೆಯಯ್ದಿಸು. -ಅಯ್ದಿಸು to bring to an end (Cpr. 8, 7 va.). ಕಡೆಯಯ್ದು. -ಅಯ್ದು to come to a close, to end (Cpr. 10, 125). ಕಡೆಯವಂ. -ಅವಂ. = ಕಡೆಯಣಂ 2, a man of a side or party, a partisan (B. 5, 62. 68). ಕಡೆವಗಲ್. -ಪಗಲ್ evening or sun-set (ಪಿಮ್ಬಗಲ್ Śm. 18). ಮುಮ್ಬಗಲ್, ನಡುವಗಲ್, ಕಡೆವಗಲ್ (ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಾಕಾಲ Śs.). ಕಡೆವಡು. -ಪಡು to occur at the end (Ch. v. 298). ಕಡೆವಳ್ಳಿ. -ಹಳ್ಳಿ the outskirt of a village (Sś. 26). ಕಡೆವಾಯ್. -ಹಾಯ್ 1. to go or get aside or away from; to pass by, through, or over; to escape (Cpr. 5, 64; Rśv. 6, 11 va.). ಕಡೆವಾಯ್. -ಬಾಯ್ 2. = ಕಡೆವಾಯಿ (Śśv. 3, 43. 44). ಕಡೆವಾಯಿ. -ಬಾಯಿ. = ಕಟವಾಯಿ etc. (ಸೃಕ್ವನ್ Hlā.). [ಕಡೆವಿಡಿ. -ಪಿಡಿ to follow in a particular direction. ಆ ವಿಜಯಾರ್ಧವ ಕಡೆವಿಡಿದು ಮೇಗೆ ನೆಗೆದ ವನವೇದಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಮನೆಯ್ದಿದಾಗಳ್ Ap. 13, 10 va.]. ಕಡೆವುಟ್ಟು. -ಪುಟ್ಟು last birth. ಕಡೆವುಟ್ಟಿನಾಕೆ the last-born or youngest woman (Abh. P. 11, 62). ಕಡೆವೆಳಗು. -ಬೆಳಗು. = ಕಡೆವಗಲ್ (Rām. 3, 8, 22). ಕಡೆ ಸರಿ to go to one side or aside (Śśv. 3, 35 va.). ಕಡೆಸೆ/?/ಗು the extreme edge of a garment (Bp. 53, 49). ಕಡುಸಾರ್. = ಕಡೆ ಸರಿ (Śśv. 4, 26). ಕಡೆ ಸಿಲ್ಕು to remain behind, to be too late (V. 39, 48). ಕಡೆ ಸೆ/?/ಗು. = ಕಡೆಸೆ/?/ಗು. -ಕಡೆಸೆ/?/ಗೆಯ್ to make or create a final restraint or stop (Cpr. 5, 104). (Rām. 28, 8). ಕಡೆಸೆ/?/ಗು (Śmd. 197). = ಕಡೆಸ/?/ಗು. -ಕಡೆಹಾಯ್. = ಕಡೆವಾಯ್ (My.). ಕಡೆಹಾಯದ ದಾರಿ (ಅಪಥ etc. Si. 105). ಕಡೆ ಹಾಯಿಸು to cause to pass by, through, or over; to save (C.; ದಾಟಿಸು G.). ಪರಿಭವಾಮ್ಭೋನಿಧಿಯ ಕಡೆ ಹಾಯಿಸು, ಅಭವ (Sarpabhūṣaṇa in B. 5, 320). ಪಾಪದಿನ್ದ ಕಡೆ ಹಾಯಿಸು, ದೇವರೆ (C.). ಕಡೆಹಾಯಿಸುವಿಕೆ causing oneself to pass to the opposite shore of existence. ಮರಣದ ವರಿವಿಗೂ ಶಪಥದಿನ್ದ ಉಪವಾಸವ್ರತ ಮಾಡಿ ಕಡೆ ಹಾಯಿಸುವಿಕೆ (ಪ್ರಾಯ Si. 445). ಕಡೆ ಹಾಯುವಿಕೆ getting over or through, etc. ದುರ್ಗವನ್ನು ಕಡೆ ಹಾಯುವಿಕೆ (ಸಂಕ್ರಮ, ದುರ್ಗ ಸಂಚರ Si. 396). ಕಡೆಹುಟ್ಟು the last-born or youngest child (My.). ಕಡೇಲಿ a common form of ಕಡೆಯಲ್ಲಿ (C.).

2. 2.
   2.

   = ಕಡೆಯ 1. ornamental lines and figures drawn with white clay, lime, flour, etc. in, and in the front of, houses, on thresholds, etc., daily or on festive occasions (ಪೂವಲಿ, ರಂಗವಲಿ Śs.; Grj. 10, 59; cf. ಕಡವರ? ). ಕಡೆಸಾಲ್ a row or mass of such ornamental work (Rām. 13, 5).

3. 3.
   3.

   = ಕಡಿ 6. to churn (ಮನ್ಥನ Śmd. Dh.; ಪೊಸೆ, ಮಥನ Śm. 62; ಮಥನ 90; ಪೊಸೆ Kk. 62; ಮಥನ Nn. 127; Abh. P. 9, 82; J. 2, 9; C.; M., Tu.; T. ಕಡೈ Te. ಚಿಲುಕು T. ಕವ, ಕವ್ವ churning stick; ಕವರ್ to churn; Te. ಕವ್ವ churning stick; cf. ಕ/?/ಲ್ 4) [ಮಹಾಮೇರುವನೆ ಕಡೆದು ಪಡೆದಳವಾರುಮನಿ/?/ಸಿದುದು Pb. 4, 1]; to stir, as water with a paddle-staff (B. 5, 156); to rub together, as two pieces of wood to excite fire. 2, to turn in a lathe (My.; Tu., T., M.). P. ps. ಕಡ, ಕಡದು, ಕಡೆದು. ಕಡೆವ ಕಮ್ಭ (ಕುಠರ Nr.). (ಕಪ್ಪುರವಳುಕಿನ್ದಜಂ ಕಡುದು ಕಣ್ಡರಿಪಂ ವಲಮೆನ್ನ ನಲ್ಲಳಂ Pb. 5, 16]. ಕಡೆವ ಮಡಕೆ (Śmd. 338; ಮನ್ಥನಿ, ಗರ್ಗರಿ Nr.). ಕಡದು ಕಡೆ ತೆಗೆದ ಹಸುವಿನ ಮಜ್ಜಿಗೆ (ದಣ್ಡಾಹತ, ಕಾಲ, ಶೇಯ, ಅರಿಷ್ಟ Si. 316; see also 313. 316. 323). ಕಡವ ಕೋಲ್ (ದಣ್ಡ Mr. 525). ಕಡವುತ (Bp. 13, 2). ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ ಗಡಿಗೆ (ಮನ್ಥನಿ Si. 323). ಕಡೆಯುವ ನೇಣು (ನೇತ್ರ 452). ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಮಾಡುವದಕ್ಕೆ ಕಡೆಯುವ ಕಟ್ಟಿಗೆ (ಅರಣಿ G.; My.). ಕಡೆದು ಒರಗೊಣ್ಡು ಅಗ್ನಿಯಂ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಮರ (ಅರಣಿ, ನಿರ್ಮನ್ಥ್ಯದಾರುಣಿ Si. 239). ಮೊಸರ ಕಡೆದರೆ ಬೆಣ್ಣೆ ಬರುವದು (B. 1, 15). see Prv. s. ಬೆಳಗು 2.

4. 4.
   4.

   = ಕಡ 4. etc. churning. ಕಡಗೋಲ್. -ಕೋಲ್. -ಲು a churning stick (ಗ/?/ Śmd. I; ಮನ್ಥ 338; ಕಯ್ಕೋಲ್ Śmd. II, Kk. 83; My.). ಕಡೆಗೋಲು (ಮನ್ಥ, ಮನ್ಥಾನ, ವೈಶಾಖ, ಖಜಕ Hlā., Nr.). ಕಡೆಗೋಲು ಹೊ/?/ತಾಗಿ ಬೆಣ್ಣೆ ತೇ/?/ವದೇನೋ (Dp. 148). [ಕಡೆಯಿಕ್ಕು. -ಇಕ್ಕು. to carve through the lathe work. ಕಡೆಯಿಕ್ಕಿದ ಬಿಡುಮುತ್ತಿನ ಪೊಡರ್ದುಣ್ಮುವ ಬೆಳಗು Ap. 8, 16].

5. 5.
   5.

   to pass over; to transgress; to pass; to pass, to elapse; to get through (My.; T., M., Tu. ಕಡಪು Te. ಗಡಚು, ಗಡುಚು see ಕಡ 2; cf. ಕಳೆ 1). P. ps. ಕಡದು, ಕಡೆದು. ಸಮಾನಪಿಣ್ಡಮ್ ಅಹರು ಏ/?/ ತಲೆಗಡವ ಅನ್ನಬರ ಸನಾಭಿಗಳ್ ಎನಿಸುಗು (Nr.). ನುಡಿಯಾದರೂ ಕಡೆಯ ಬಾರದು (Prv.). see ಕಟ್ಟು s. ಕಟ್ಟು 3.

6. 6.
   6.

   = ಕೆಡೆ 1. to fall down, to sink (S. Mhr.). P. p. ಕಡ. ಕಾಲು ಜಾ/?/, ಕಡ ಕೊಣ್ಡು ಬಿದ್ದೆನು (B. 2, 31). ಆ ಮನೆಯು ಕಡ ಕೊಣ್ಡು ಬೀಳುವದು (3, 96).

7. 7.

   = ಕಡೆಯ a ring, a bracelet (C.; Mhr. ಕಡೀ).

ಅಲರ್ ನಿಘಂಟು (ವಿ. ಕೃಷ್ಣ)

1. 1.
   noun

   the last stage; the final point of time (of one's life, existence, etc.); the time of death, destruction, etc.; conclusion; finish.

2. 2.
   noun

   a metal ornament for the ankle; an anklet.

3. 3.
   verb

   to pass over; to go from one side to the other of; to go across.

4. 4.
   verb

   to stir, beat or shake (milk or cream) in a churn.

5. 5.
   noun

   = ಕಂಡೆಯ1.

6. 6.
   noun

   an ornamental figure or lines drawn in front of a house, temple, etc. with some powders of various colours.

7. 7.
   noun

   the last part of anything; the boundary or the district along the boundary; border; edge; margin.

8. 8.
   verb

   to put or pass through a sieve or cloth, etc.; to sieve.

9. 9.
   verb

   to rub pieces of wood (of Acacia suma) to produce fire (as for a religious sacrifice).

10. 10.
    noun

    the border on a garment or piece of cloth, usu. made by folding the edge and sewing it down; hem.

11. 11.
    noun

    the area, portion or space beside one.

12. 12.
    verb

    to give circular shape to by rotating against a tool, as in a lathe; to turn.

13. 13.
    verb

    to cut, carve, chisel, cast, weld, mold, etc. into statues, figures, from wood, stone, etc.; to sculpture.

14. 14.
    noun

    space, esp. enough space, to contain something or in which to do something; room.

15. 15.
    noun

    the point toward which something faces or the line along which something moves or lies.

16. 16.
    verb

    (fig.) to feel deep, acute sorrow or distress; to grieve.

17. 17.
    noun

    (fig.) a comparatively lower position, status, importance, etc.

18. 18.
    verb

    to cause to feel acute sorrow or distress.

19. 19.
    noun

    (dial.) that part of a utensil, tool, etc. which is to be held, turned, lifted, pulled, etc. with the hand; a handle.

20. 20.
    noun

    ಕಡೆಗಾಗು kaḍegāgu to go aside of away; 2. to come out of; to escape; to slip away; 3. (dial.) (a woman) to have a menstrual period; ಕಡೆಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು kaḍege māḍikoḷḷu to make another (esp. a person of opposing parties or in power, etc.) favour, help, support, work for, oneself; ಕಡೆಯ ಕಟ್ಟಳೆ kaḍeya kaṭṭaḷe a feast arranged for the farm workers after the annual arecanut reaping is over; ಕಡೆಯಿಂದ kaḍeyinda through (a person); ಕಡೆವಿಡಿದು kaḍeviḍidu (going, coming) by the side of; all along.

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ನಿಘಂಟು (Učida & Rajapurohit)

1. 1.
   vt.

   (over) to pass over, transgress = ದಾಟು (dāṭu) n. 1 (end) end, last, termination《river, etc.》 2 (tex.) end of an unstitched garment 3 (loc.) side, direction 4 (loc.) place, region ű ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕಡೆ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆ ಇದೆ. Hindi is much used in North India. 5 (value) þfig.ß last position or being last, low or inferior ű ಅವರು ದುಡ್ಡಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಡೆ. He is the worst person regarding money. postp. (loc.) at, near ű ನಮ್ಮ ಮನೆ ಕಡೆ ಇಂಥ ವಾತಾವರಣ ಇಲ್ಲ. There is no such atmosphere around our home.

2. 2.
   n.

   (mammal) stag (Gowda)

3. 3.
   vt.

   1 (mix) to churn (milk, etc.) 2 (mix) to stir《as tea, etc.》 3 (rub) to rub together 《as two pieces of wood》to excite fire = ತಿಕ್ಕು (tikku) 4 (move) to turn《wood, iron, etc.》 5 (pure) to filter, to strain 《cooked grains, etc.》(with a cloth, etc.)

4. 4.
   vi.

   (down) to fall down, to drop, to sink (S.Mhr. (Kitt.))

5. 5.
   n.

   (orn.) bracelet used by men