ನಡೈ

ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ನಿಘಂಟು

1. 1.

   1 = ನಡಿ 1. to walk; to march; to go on, to proceed; to go; to be current; to continue; to come to pass, to take place; to behave, to conduct oneself; to be carried out, to succeed; to go with (one) as a leader, to be obedient to (ಗಮನ Śmd. Dh.; My.; Tu. ನಡಪು; T., M. ನಡ; Te. ನಡುಚು). P. ps. ನಡ, ನಡದು, ನಡು, ನಡೈ, ನಡೈದು. [ತಡೈತಡೈದು ಕಾನ್ತನಲ್ಲಿಗೈ ನಡೈಯಲ್ ಬಗೈದೈನಗೈ Kr. 3, 126]. ಕಾಲೌಳ್ ನಡೈದಪಿರ್ (Śmd. 125). ಮೂಗಾವುದಮಂ ನಡೈದಂ (157). ನಡೈದುದು ಹಂಸೈ (169). ನಡೈವಂ (260). ನಡೈವುತೈ (Bp. 1, 49), ನಡವುತ್ತ (21, 9). ಪಡೈವೈರಸಿ ನಡೈವುದು (ಅಭಿಷೇಣನ); ಬಟ್ಟೆನಡೈವಾತಂ (ಪಾನ್ಥ, ಪಥಿಕ, etc. Hlā.). ಆವನಾನೌಬ್ಬನು ಹಗೈಯ ಗೈಲಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಇದಿರಾಗಿ ನಡೈದಾನು, ಆತನು ಅಭ್ಯಮಿತ್ರ್ಯ, etc. ಎನಿಸುಗು (Nr.). ಹೀಗೈ ನಡಕೌಳ್ಳಬೇಕೈನ್ದು, ಅಧಿಕಾರದಿನ್ದ ವಿಧಿಸಿ ಹೇಳುವಿಕೈ (ಅಪವಾದ, ನಿರ್ದೇಶ Si. 265). ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ನಡದು ಕೌಳ್ಳುವಿಕೈ (ವ್ಯುತ್ಥಾನ 437). ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ನಡದನ್ಥಾ ಪರಿಶುದ್ಧಕ್ರಿಯೈ (ಅಪದಾನ 386). ನಡೈಯುತ್ತಿರುವ ಸಂವತ್ಸರ (ಐಷಮ); ನಡೈಯುವ ಹಗಲು (ಅದ್ಯ 476). ಒನ್ದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಕುದುರೈ ಎಷ್ಟು ದೂರ ದಾರಿಯನ್ನು ನಡೈಯಲಾಪುದೋ, ಅಷ್ಟು ದೂರದ ಹಾದಿ (273). ಚೋರನೌಡನೇ ದಾರಿ ನಡೈಯುವದೇನು? (Dp. 167). ಸೌಕ್ಕಿ ನಡೈಯುವ ಭೃತ್ಯನ್ ಅವ ಕೂರಕೃತ್ಯ (54). ದೇಶದ ಮೇಲೈ ನಡೈದ ಸುದ್ದೀ ತಿಳಿದುಕೋಳ್ಳುವದಕ್ಕಾಗಿ ವರ್ತಮಾನಪತ್ರಗಳನ್ನು ತರಿಸುತ್ತಾರೈ(B. 4, 87).ನಡಯೋದು ಕಾಲ್ನಡೈ, ಮಾತು ಪಾಲಕಿಯ ಮೇಲೈ. - ನಡೈಯಬಲ್ಲವನ ಒಡೈವೈ ನುಡಿಯಬಲ್ಲವ ಕೌಣ್ದುಹೋದ. - ನಡೈಯಲಾಪರೈ ನಡತೈ, ಹೌರಲಾಪರೈ ಹೌರೈ (Prvs.). ಈ ರೂಪಾಯಿ ನಡೈಯುವುದಿಲ್ಲ (My.). ಸದ್ಗುರುವಿಗೈ ವಿಧೇಯನಾಗಿ ನಡೈಯಬೇಕು(My.). ನಾಡಿ ನಡೈಯುತ್ತದೈ (My.). ನನ್ನ ಮಾತು ನಡೈಯಲಿಲ್ಲ (My.). see Śmd. 28. 72. 255. 280. 407; Cpr. 4, 11; Bp. 1, 56; 2, 5; Bh. 1, 5, 7, 1, 8, 53. 58; 2, 4, 5; C. Bp. 2, 4; Rśv. 6, 132; 10, 5 va.; 10, 10; J. 2, 39; 3, 41; 6, 3; 15, 2; 22, 4; Si. 264. 294. 396. 2, to go into, to enter. ಕುಡುವಿಲ್ಲನ್ ಎಚ್ಚ ಕೋಲುಂ ನಡೈದು ದಲ್ ಅನ್ದು ಒರ್ವನ ಎರ್ದೈಯಂ (Śmd. 89.221). — ನಡದಾಟ. - ಆಟ. walking about, etc. (My.). — ನಡದಾಡು. -ಆಡು. to walk about, etc. (My.). — ನಡೈ ನಡೈ. rep. (Śmd. 231. 272; Bp. 16, 29; 47, 50; 58, 42). — ನಡೈಯಗೌಡು. -ಕೌಡು. to allow to take (one's own) course (B. 5, 233).

2. 2.
   2.

   = ನಡ 3. (Śmd. 250). walking; going; walk; course; gait; march; pace; a going: a time or turn, as in fetching water from a well; conduct, deportment, behaviour; walking property: cattle (ಸಿದ್ಧಯಾತ್ರೈ Mr. 408; ವಿಹಾರ, ಪರಿಕ್ರಮ, etc. Mr. 438; My.; Tu.; Te., M.; T. ನಡೈ). [ಕೌಳ್ಗುಳದೌಳಂ ನಡೈವೀ ನಡೈಗೈನ್ತು ನೋನ್ತೈಯೋ Pb. 13, 52; Ap. 8, 2]. ನೀರ ನಡೈ ಹಾಯ್ವ ತೈಪ್ಪ (ಉಡುಪ, ಪ್ಲವ Mr. 416). ಗಾಳಿಯ ನಡೈ(ವಾಯುಚಾರ, ಲಘು Nn. 145). ನಿಟ್ಟೋಟಮಹ (ಆನೈಯ) ನಡೈ (ಸ್ಥೂಲೋಚ್ಚಯ Mr. 158). ಇಟ್ಟಡೈಯಲ್ಲದ ಸೇನೈಯ ನಡೈ (ಅಸಮ್ಬಾಧ ಚಮೂಗತಿ Nr.). ಭಕ್ತಿಯ ನಡೈ (Bp. 56, 9). ಸತ್ಯಸದ್ಗುಣ ತೀರ್ಥ, ಉತ್ತಮರ ನಡೈ ತೀರ್ಥ, ಸತ್ಯರ ಸಂಗವದು ತೀರ್ಥ; ಹರಿವ ನೀರ್ ಎತ್ತಣ ತೀರ್ಥ? (Sp.). see Cpr. 5, 99; 6, 69; 7, 77; Bp. 5, 28; ಕಾಲು-, ಕಾಲ್-, ಬಿಗು-, ಬಿರು-, ಮೈಲ್-. -ನಡೈಗಲ್. -ಕಲ್. to learn to walk (nicely, Śmd. 230; Abh. P. 3, 129). — ನಡೈಗಲಿ. -ಕಲಿ. = ನಡೈಗಲ್ (Śśv. 3, 61; 4, 3). — ನಡೈಗಿಡು. -ಕಿಡು. to become unable, or cease to walk, move, etc. (Abh. P. 10, 233; 13, 44; Grj. 8, 11). — ನಡೈ ಗಿಡೈ. reit. (Bp. 60, 21). — ನಡೈಗುಂಗು. -ಕುಂಗು. to become tired in walking (R.). — ನಡೈಗೈಡಿಸು. -ಕೈಡಿಸು. to interrupt (one's) walk: to cause to stop (J. 7, 6). — ನಡೈಗೈಡು. -ಕೈಡು. = ನಡೈಗಿಡು. (J. 10 sum.; 10, 11). — ನಡೈಗೌಳ್. -ಕೌಳ್. to begin to walk or move; to walk, to proceed, etc. [ಸರೋವರದ ಬಟ್ಟೆಯಂ ನಡೈಗೌಣ್ಡು Pb. 13, 70 va.]; (Cpr. 8, 70; C. Bp. 6, 51. 52; Rśv. 4, 56 va.; 6, 30 va.; 13, 77 va.; V. 30, 35 va.; J. 8, 14; 19, 30). — ನಡೈಗೌಳಿಸು. -ಕೌಳಿಸು. to cause to walk or proceed (Bh. 7, 6, 14). — ನಡೈಗೋಟೈ. -ಕೋಟಿ. = ನಡೈಗೋಣ್ಟೈ. (Bh. 6, 4, 26). — ನಡೈಗೋಣ್ಟೈ. -ಕೋಣ್ಟೈ. a fortification or fort that is self-moving (in the air, as those of Tripura, Grj. 6, 56 va.; C. Bp. 42, 24. 27). — ನಡೈಚಪ್ಪರ. = ನಡ-. a litter with a canopy over it (Bp. 6, 22). — ನಡೈತೋರಣ. a tōraṇa affixed to two poles and carried in front of a procession (My.; V. 5, 43 va.). — ನಡೈ ನಡೈಗೈ. at every step (Bp. 16, 17). — ನಡೈ ನುಡಿ. walking and speaking (J. 28, 19); conduct and speech (My.). — ನಡೈಬೇಗ. quickness of walk (Bp. 3, 3). — ನಡೈಮಡಿ. a clean cloth that is spread out for walking upon or passing over (My.; Rśv. 2, 5; V. 5, 43 va.). — ನಡೈಮಾಡ. a walking house: a self-moving, chariot of the gods (ಪಾರ್, ವ್ಯೋಮಯಾನ Śm. 10, o. r. ಮಾಡು). — ನಡೈಮಾಡು. = ನಡೈಮಾಡ,q. v. (ಪಾರ್, ವಿಮಾನ Śs.). — ನಡೈಯಂ ನಡೈ. to walk a walk (Bp. 44, 12). — ನಡೈಲಿಂಗ. a walking liṅga, ja ṅgama. ನಡೈಲಿಂಗ ಜಂಗಮ ಕೂಡಲ ಸಂಗಮದೇವಾ Bv. 415]. — ನಡೈವಲೈ. -ಬಲೈ. a net to be drawn together for catching wild beasts (Śśv. 3, 24). — ನಡೈವೈಣ. -ಪೈಣ. a walking corpse [ನಡೈವೈಣನ ನುದಿದೈಣನ ಸಂಸಾರವೇನವನ ! Bv. 157]; (Abh. P. 13, 130; Bh. 3, 23, 43; Rām. 3, 8, 4).

3. 3.
   3.

   = ನಡ 2, etc. P. p. of ನಡೈ 1. — ನಡೈ ತರ್. ( = ನಡೈದುಕೌಣ್ಡು ಬರ್). to come, etc. ನಡೈ ತನ್ದಂ ಮೇರೈ ತಪ್ಪಿ ಕವಿವ ಅಮ್ಬುಧರಮ್ಬೋಲ್ (Śmd. 281). ನಡೈ ತಹ ಕಿರಾತರ್ (Rāghc. 17, 64). ನಡೈ ತಪ್ಪ ವೀಚಿಗಳ್ (C.Bp.2,4).ರಾಜೇನ್ದ್ರಂ... ಶಿಬಿರಕ್ಕೈ ನಡೈ ತರ್ಪಾಗಳ್ (Rśv. 6, 11 va.). ನಡೈ ತಾರೈ ! (Bp. 12, 43). see Cpr. 6, 96; Grj. 4, 38; Bp. 2, 44; 24, 36; 26, 6; 30, 24; 43, 27; 57, 58; Rśv. 13, 97 va.; J. 2, 46; 26, 4; 30, 42; Bh. 2, 4, 7; 2, 13, 6.

4. 4.
   4.

   (fr. ನಡು 2). fixedly, firmly, pryingly, inquisitively. ಕಲಾಪಿಗಳ ಆಟಮಂ ಮನಂಗೌಳೈ ನಡೈ ನೋಡಿ ನೋಡಿ, ಕುಣಿಯಲ್ ನೈರೈ ಕಲ್ತು (Śmd. 230). ಮಡದಿಯರ ನಡೈ ನೋಳ್ಪಿ ಕಡೈಗಣ್ (Rāghc. 17, 67). see Abh. P. 1, 117; Rśv. 2, 49; 5, 40. 124; 6, 10 va., 30 & 132; 10, 8; 13, 95. cf. ನಾಡೈ. [ನೈರನಂ ನಡೈ ನೋಡಿ ನರೇನ್ದ್ರನೈಚ್ಚು Pb. 1, 111; Ap. 14, 1].