ಮುನ್ದು

ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ನಿಘಂಟು

1. 1.
   1.

   (= ಮುಂಚು 1). to be or go before, first or in advance (ಪುರಸ್ಸರಣ Śmd. Dh.; T.).

2. 2.
   2.

   = ಮುಂ- (ಮುಂಙ್-, Śmd. 198), etc., ಮುನ್ತು (146), ಮುನ್ದ (My.; Te.). the front-part or side, the front (ಅಗ್ರ Śmd. Dh.; 212 Cm.); the state of being in front of anything that is behind, following, succeeding (as a letter, etc., ಪರಂ 17. 59. 80. 84. 85. 196. 212. 225. 336. 384); the state of being advanced in position; that of being first; the state of being before or previous; the state of being future; (in front, etc.). [Tu. ದುಮ್ಬು]. ಮುನ್ದಣ, ಮುನ್ದಣಿಂ (Śmd. 135). (ಮುನ್ದರ್ಕೈ); ಮುನ್ದಕೈ, ಮುನ್ದಕ್ಕೈ, ಮುನ್ದಣಗೈ (see s. ಪಡು 3), ಮುನ್ದಣ್ಗೈ; ಮುನ್ದಿನ. ಊರ ಮುನ್ದು (Śmd. 162). ಮನೈಯ ಮುನ್ದಣ ಇಕ್ಕೈಲಂ (ಪ್ರಘಾಣ, ಆಲಿನ್ದ); ಹಿನ್ದು ಮುನ್ದು ಆದಾತನು (ಪರಾಙ್ಮುಖ, ಪರಾಚೀನ Nr.). ಮುನ್ದಣ ಮೈಯಿ (ಕ್ರೋಡ, ಅಂಕ, ಉತ್ಸಂಗ); ಹಿನ್ದು ಮುನ್ದಾಗುಹ (ವಿಪರೀತ, ಪರಾಚೀನ Hlā.). ಹಿನ್ದು ಮುನ್ದಾದುದು (ವಿಪರೀತ Nn. 151). ನಾನು ಮುನ್ದು, ತಾನು ಮುನ್ದು ಎಮ್ಬದಾಗಿ ಮಾಡಲ್ ಪಡುವ ಕೈಲಸ (ಅಹಮ್ಬೂರ್ವಿಕೈ Si. 293); ಶೋಕಾದಿಗಳಿನ್ದ ಹಿನ್ದು ಮುನ್ದು ತಿಳಿಯದವನು (ವಿಹಸ್ತ, ವ್ಯಾಕುಲ 365). ಮುನ್ದಾಗಿ ಮಾಡಲ್ ಪಟ್ಟದು (ಪುರಸ್ಕೃತ, ಅಗ್ರತಃಕೃತ 428); ಎಡದ ಕಾಲು ಹೈಜ್ಜೈ ಮುನ್ದಕ್ಕೈ ನೀಡಿಟದಟು (288). ನಮಗೈ ಮುನ್ದಕೈ ಸರ್ವಥಾ ಅಮಿತ್ರನಹನು! (J. 30, 25). ರಕ್ಕಸನಹನು ಮುನ್ದಕೈ ತನಗವಂ! (Bh. 1, 8, 28). ಮನ್ತ್ರಲಕ್ಷಂ... ಮುನ್ದಣ್ಗೈ ಬರೈವರೈ (Rśv. 13, 95 va.). ಕಡ್ಲೈಗೈ ಮುನ್ದು, ಕಡಿವಾಣಕ್ಕೈ ಹಿನ್ದು. -ಈರಣ್ಣನ ಮುನ್ದಣ ಬಸವಣ್ಣ. -ಮುನ್ದಿನ ಮುಕ್ತಿಗಿನ್ತ ಈಗಿನ ಭುಕ್ತಿ ಲೇಸು (Prvs.). ಆತನು ತುಸು ಮುನ್ದಕ್ಕೈ ಹೋದನು (B. 2, 53). ಮುನ್ದಿನವರು (3, 115). see Bp. 18, 4; 26, 28; 32, 22; 40, 8; 43, 52; 44, 9; 57, 42; Rśv, 13, 1 va. & 61 va. — ಮುನ್ದಕೈ ಮಾಡು. to push forward: to shut, as a door (My.; B. 4, 42). — ಮುನ್ದಲೈ ಹಾಕು. to place, or throw, in front of (My.). 2, to put to the future, to put off, to delay (My.). [ಮುನ್ದಟ್ಟು. -ಅಟ್ಟು. to send in advance. ಜಯಶ್ರೀಯೈ ಮುನ್ದಟ್ಟಿದೈಕ್ಕಾವಳಿಯೈಮ್ಬನ್ತಿರ್ದುದಂ... ಕಟ್ಟಿದಂ ಖೇಚರೀನ್ದ್ರಂ Ap. 1, 76]. — ಮುನ್ದಯ್ದು. -ಅಯ್ದು. to go on, to advance (Śśv. 3, 49; J. 16, 20). — ಮುನ್ದರಿ. (= ಹರಿ). (= ಮುನ್ದುವರಿ). to run before, to go in advance; to surpass, to excel (My.; B. 4, 143); to go forward (My.). — ಮುನ್ದರಿಸು. (= ಹರಿಸು). to cause to run in advance, as a horse (My.); to cause to proceed, to get on, as a work (My.). — ಮುನ್ದರಿ. = ಮುನ್ನರಿ (s. ಮುನ್ನ). to know beforehead (Abh. P. 9, 158); to know what is to come (Abh. P. 9, 158; Rām. 6, 51, 14; J. 5, 20); to be far-seeing, forecasting or provident. ಮುನ್ದರಿವವನು (ದೀರ್ಘ ದೃಷ್ಟಿ Hlā.; Mr. 240). — ಮುನ್ದಾಗು. -ಆಗು. to be or go before (the rest), to go to the front, to be the first, to excel (B. 5, 43. 163. 185. 285; My.). — ಮುನ್ದಿಕ್ಕು. -ಇಕ್ಕು. = ಮುನ್ದಿಡು. (J. 24, 43; My.). — ಮುನ್ದಿಡು. -ಇಡು. to put before or in front; to put or place in the presence of some one, to present, as a cause or suit; to make something one's chief object or aim; to put to the front, to treat with honour; to put forward, to extend, as the feet [ಆತಂ ಮುನ್ದಿಟ್ಟಾ ಜನಕಸುತೈಯನೌಯ್ದಂ Kr. 3, 195; Ap. 3, 92]; (Cpr. 1, 132; 5, 111 va.; Bp. 6, 7; 12, 7; 14, 18; 37, 51; Rśv. 5, 133; My.). — ಮುನ್ದಾರ್. -ಇರ್. to be in front (of some one, Bp. 47, 43; 57, 61). [ಕುಡುವ ಪೌಳ್ತಳೌಳ್ ಮೇರುವೈ ಮುನ್ದಿರೈಯುಂ Pb. 1, 48]. — ಮುನ್ದಿರಿಸು. -ಇರಿಸು. = ಮುನ್ದಿಡು, ಮುನ್ನಿರಿಸು. (Bp. 31, 28; 59, 12; My.). — ಮುನ್ದಿಳಿಪು. -ಇಳಿಪು. to put down in front of (Cpr. 2, 59 va.). — ಮುನ್ದುಕಡೈ. = ಮುನ್ದುಗಡೈ. ಮುನ್ದುಕಡೈ ನಡಿಯುವ ಊಳಿಗದವನು (ಪುರೋಗ, ಅಗ್ರೇಸರ, ಪುರಸ್ಸರ, etc. Si. 281). — ಮುನ್ದುಗಡೈ. -ಕಡೈ. = ಮುನ್ದ-. the front side or direction, the front; the state of being in front, or in front of any thing that is behind; in front; to the front, forwards (My.; J. 28, 45; B. 5, 297). ಮುನ್ದುಗಡೈಯಲ್ಲಿ (ಮುನ್ತೈ Śmd. 52 Cm.; ಇದಿರೌಳ್ 62 Cm.; ಮುನ್ದೈ 64 Cm.; ಪರದೌಳ್ 20 Cm.). ತಲಬಾಗಿಲ ಮುನ್ದುಗಡೇ ಇರುವ ಅಂಗಳ (ಪ್ರಘಾಣ, etc. Si. 110); ಮುಖದ ಮೇಲೈ ಜೋಲಾಡುವನ್ತೈ ಮುನ್ದೈಗಡೈಗೈ ಕಟ್ಟ್ಿಕೌಣ್ಡ ಹುವ್ವಿನಸರ (ಲಲಾಮಕ 229). — ಮುನ್ದುಗಾಣ್. -ಕಾಣ್. to see what is before (oneself); to know what to do, to be unperplexed or unbewildered; to have foresight (Bp. 43, 36; Rśv. 6, 11 va.). — ಮುನ್ದುಗಾಣಂ. -ಕಾಣಂ. a man who does not see what is before himself, a blind, stupid man (ಮೋಡಾಮೋಡಿ Bhn. 40). — ಮುನ್ದುಗಾಣಿಸು. -ಕಾಣಿಸು. to appear what is to be done (J. 2, 43). — ಮುನ್ದುಗಿಡಿಸು. -ಕಿಡಿಸು. = ಮುನ್ದುಗೈಡಿಸು. (Grj. 9, 68). — ಮುನ್ದುಗಿಡು. -ಕಿಡು. = ಮುನ್ದುಗೈಡು. (Grj. 2, 106 va.; 6, 5 va.). — ಮುನ್ದುಗೈಡಿಸು. -ಕೈಡಿಸು. = ಮುಂಗೈಡಿಸು, ಮುನ್ದುಗಿಡಿಸು. to ruin prospects or coming joy; to cause to be at a loss; to discomfit (Bp. 18, 22. 65; J. 15, 33; 27, 10; Abhā. 1, 24). — ಮುನ್ದುಗೈಡು. -ಕೈಡು. = ಮುಂಗೈಡು, ಮುನ್ದುಗಿಡು. prospects or coming happiness to be ruined; to be at a loss, to grow perplexed or bewildered, to dispair [ಪಂಚೇನ್ದ್ರಿಯ ವಿಷಯವೈಮ್ಬ ವಿಷದಿನ್ದೈ ಆನು ಮುನ್ದುಗೈಟ್ಟೈನಯ್ಯಾ Bv. 20]; (Rśv. 13, 104 va.; J. 15, 26). ಮುನ್ದುಗೈಟ್ಟವನು (ವ್ಯಗ್ರ, ಆಕುಲ Nr.). — ಮುನ್ದುಗೌಳ್. -ಕೌಳ್. to put before oneself, to remember (Grj. 4, 103). 2, to take the lead, to go in front (8, 56 va.). — ಮುನ್ದುಚೂಣಿ. = ಮುಂಗುಡಿ, q. v. — ಮುನ್ದುಮಾಡು. = ಮುನ್ದ-. to put to the front (as a speaker, etc. My.); to bring forward, to cause to advance (in learning, etc. B. 5, 213; My.); to extend. — ಮುನ್ದುವರಿ. -ಪರಿ. (= ಮುನ್ದರಿ). to run, hurry or rush forward; to advance; to come to the front; to act precipitately or inconsiderately (ಮುಮ್ಬರಿ Kk. 71; Bh. 1, 14, 20; J. 10, 53; 13, 1; 23, 15; B. 5, 285). ಮುನ್ದುವರಿದು ಮಾತನಾಡುವವನು (ದುರ್ಮುಖ, ಮುಖರ, ಅವದ್ಧಮುಖ Nr.). — ಮುನ್ದೂಟಿ. -ಊಟಿ. (= ಹೂಟಿ). a leather rope for a cart (S. Mhr.). — ಮುನ್ದೈ. ಮುನ್ದು-ಎ 3 (Śmd. 146). = ಮುನ್ತೈ (146), ಮುನ್ದು 2 (146). the front, etc.; before, in front of; in front of a thing that is behind; before, in advance, at the head; forward; first, in the first instance; further; thereafter, hereafter, in future (ಪುರಸ್ತಾತ್, ಅಗ್ರತಃ Si. 468; ಮುನ್ದುಗಡೈಯಲ್ಲಿ Śmd. 64. 86. 143 Cm.; ಅಗ್ರದೌಳ್ 66. 225. 245 Cm.; ಅಗ್ರದಲ್ಲಿ 120 Cm.; ಪರದೌಳ್ 127. 192. 214. 236 Cm.; ಇದಿರ್ 223 Cm.; C.). [ಕಳಲ್ಚಿ ಕಳಗೌನ್ದಿ ಮುನ್ದೈ ಬಾರದ ಪದಮಂ Kr. 2, 5]. ದಿವಿಜರ ದಿಟ್ಟಗೈ ಸೌಗಯಿಪುದು ಮುನ್ದೈ ಮನ್ದರಶೈಲಂ (Śmd. 266). ಎಡದ ಕಾಲನುಡುಗಿ ಬಲದ ಕಾಲ ಮುನ್ದೈ ಇಕ್ಕುವದು (ಆಲೀಢ); ಮುನ್ದೈ ಹೋಹವನು (ಪುರೋಗ, etc. Nr.). ಮನೈ ತಲಬಾಕಲ ಮುನ್ದೇ ಇರುವ ಬಯ್ಲು (ಮುಖ, ನಿಸ್ಸರಣ Si. 113); ಮುನ್ದೈ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಿಲ್ಲದೇ ವ್ರಯಮಾಗಿ ಹೋಗುವಿಕೈ (ವ್ಯಯ 393). ಅದರಿನ್ದ ಮುನ್ದೈ (from that time; B. 4, 80; My.). ಕುದುರೇ ಹಿನ್ದಿರಬೇಡ, ಅರಮನೇ ಮುನ್ದಿರಬೇಡ. -ನರೀ ಕಥಯ ಮುನ್ದೈ ಹರಿಕಥಯೇ? (Prvs.). see Ch. v. 17. 101; Bp. 1, 21. 59; 2, 10; 5, 38; 22, 48; 30, 20; 46, 36; 49, 16; 50, 23; 53, 17; Śm. 20; Bh. 1, 8, 20; 2, 4, 6; C. Bp. 4, 7; Rśv. 5, 118; J. 3, 1; 10, 10; 13, 31. 62; 28, 29, 59; B. 2, 42; 4, 1. 138; 5, 43; Prv. s. ಸಮ್ಬಳ. — ಮುನ್ದೈ ಬರ್. -ಬರು. to come or arrive first (B. 5, 53; My.). 2, to come, or to happen, hereafter or in future (Rśv. 13, 18; My.). ಮುನ್ದೈ ಬರುವ ಸಮಯ (ಆಯತಿ, ಉತ್ತರಕಾಲ Si. 266); ಮುನ್ದೈ ಬರತಕ್ಕ ಪ್ರಯೋಜನ (ಉದರ್ಕ, ಉತ್ತರಫಲ 266); ಮುನ್ದೈ ಬರುವ ದಿನ (ಶ್ವಸ್ 477). — ಮುನ್ದೈವರಿ. -ಪರಿ. = ಮುನ್ದುವರಿ. to rush, or come, forward or to the front. ಆ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮೌಳಗೈ, ನಾ ಮುನ್ದೈ ನೀ ಮುನ್ದೈ ಅನ್ತ, ಜೀವದ ಮೇಲೈ ಉದಾರರಾಗಿ ಮುನ್ದೈವರಿದರು (B. 5, 43). — ಮುನ್ದೈ ಹಿನ್ದೈ. before and behind (Bp. 56, 13).