ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಭಾರತದ ಅಖಂಡತೆಯನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಶಿಲಾಶಾಸನ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು, ಶರಣರ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಭಾಷೆ, ರಾಜಕೀಯ ಗಡಿಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿವರೆಗಿನ ಜನರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಡಿಮಿಡಿತ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ಸಮೇತ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ.

ಆದರೆ, ಭಾರತವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಬಳಸಿದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುತಂತ್ರದ ಅಸ್ತ್ರವೆಂದರೆ 'ಆರ್ಯರ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಿದ್ಧಾಂತ' . "ಭಾರತದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ದ್ರಾವಿಡರು,ಅವರ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ಆರ್ಯರು ನಾಶ ಮಾಡಿದರು. ಇಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ ಆ ಹಳೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರು.

ಆದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಖನನಗಳು, ಡಿಎನ್‌ಎ (DNA) ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಈ ವಾದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧೂಳೀಪಟ ಮಾಡಿವೆ. ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ನಾಗರಿಕತೆಗೂ (ಸಾ.ಶ.ಪೂ. ೩೦೦೦) ಹಾಗೂ ಇಂದಿನ ಭಾರತೀಯರ ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಭಾರತವು ತುಂಡು ತುಂಡಾದ ದೇಶಗಳ ಗುಂಪಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ'ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿರಂತರತೆ' ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ಜೀವಂತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂಬ ಸತ್ಯ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.  ಬನ್ನಿ, ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸರಣಿಯ ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸೋಣ.

೧. ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಶೋಧ ಮತ್ತು ಆರ್ಯನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪತನ

ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇವಲ 'ಸಿಂಧೂ' ನದಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ದ್ರಾವಿಡರೆಂದು ಭಾರತೀಯರನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಂತರದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಸುಮಾರು ೨೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೇ. ೮೦ರಷ್ಟು ನೆಲೆಗಳು ಒಣಗಿಹೋದ 'ಸರಸ್ವತಿ' ನದಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ (ಹರಿಯಾಣ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಗುಜರಾತ್) ಪತ್ತೆಯಾದವು!

ಸಾ.ಶ.ಪೂ. ೧೯೦೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಭೀಕರ ಬರಗಾಲ ಮತ್ತು ಟೆಕ್ಟೋನಿಕ್ (ಭೂಕಂಪನ) ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ ಬತ್ತಿಹೋಯಿತು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ವಲಸೆ ಹೋದರೇ ಹೊರತು, ಯಾವುದೇ ಹೊರಗಿನವರ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಆ ನಾಗರಿಕತೆ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದ ಕುರುಹುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಕಳಚಿದೆ.

೨. ಕಾಳಿಬಂಗನ್‌ನ ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆ

ಆರ್ಯರು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜನರಿಗೆ ವೇದಗಳ ಅರಿವಿರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ವಾದವಿತ್ತು. ಆದರೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕಾಳಿಬಂಗನ್ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ಲೋಥಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾದ 'ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು' ಯಜ್ಞಕುಂಡದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಆರಾಧನೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಅಂದರೆ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳ ಆಚರಣೆಗೂ ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ನಾಗರಿಕತೆಗೂ ನೇರ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು; ಅವೆರಡೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

೩. ಪಶುಪತಿ, ಮಾತೃದೇವತೆ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಉಗಮ

  • ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಶಿವ: ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮುದ್ರೆಯೆಂದರೆ 'ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ'. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುಖವುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ನಮ್ಮ 'ಶಿವ' (ಪಶುಪತಿನಾಥ) ಆರಾಧನೆಯ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
  • ಶಕ್ತಿ ಆರಾಧನೆ: ಅಸಂಖ್ಯಾತ 'ಮಾತೃದೇವತೆಯ'ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಈ ಪದ್ಧತಿಯೇ ಇಂದಿನ ಭಾರತದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ಗ್ರಾಮದೇವತೆ' ಹಾಗೂ 'ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ'ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
  • ಯೋಗಾಸನ: ಹರಪ್ಪಾದ ಹಲವು ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಯೋಗಾಸನದ ಭಂಗಿಗಳಿವೆ. ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಆ ಯೋಗ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಇಡೀ ಭಾರತದ ದಿನಚರಿಯಾಗಿದೆ.

೪. ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ನಮಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ ಆರಾಧನೆ

ಅಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಹಲವು ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಸ್ತಿಕ' ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಶುಭಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ಬರೆಯುವ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕವೇ ಆಗಿದೆ! ಅದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕೈಮುಗಿದು 'ನಮಸ್ತೆ'ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಭಂಗಿಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂಅರಳಿ ಮರವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ, ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಹಳ್ಳಿ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥ ಕಟ್ಟೆಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಅಬಾಧಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.

೫. ಏಕರೂಪದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಬದುಕು

ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತಾರ. ಇಂದಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮೀರತ್‌ವರೆಗಿನ ಸುಮಾರು ೧೫ ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಯ ಕಲ್ಲುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ!

  • ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಕೋಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಅಳತೆಯ ಅನುಪಾತ ೧:೨:೪ (ಎತ್ತರ, ಅಗಲ, ಉದ್ದ). ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಆಧುನಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅಳತೆಯ ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ತೂಕದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾದರೆ ಆ ಇಡೀ ಭೂಭಾಗದ ಜನರ ಬೌದ್ಧಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಒಳಸೂತ್ರ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕಲ್ಲವೇ?

೬. ಮಹಿಳೆಯರ ಅಲಂಕಾರ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆಟಿಕೆಗಳು

  • ಹರಪ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳ ತಲೆಯ ಬೈತಲೆ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಕುರುಹುಗಳಿವೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ಇಡುವ 'ಸಿಂಧೂರ'ದ ನೇರ ಪ್ರತಿರೂಪ.
  • ರಾಜಸ್ಥಾನದ 'ಕಾಳಿಬಂಗನ್' (ಅಂದರೆ ಕಪ್ಪು ಬಳೆಗಳು) ನಲ್ಲಿ ಬಳೆಗಳ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಸಿಂಧೂರ ಮತ್ತು ಬಳೆಗಳು ಅಂದು ಹೇಗಿದ್ದವೋ, ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯ ನಾರಿಯರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿವೆ.
  • ಅಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಮಣ್ಣಿನ 'ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿ'ಯ ಆಟಿಕೆಗೂ, ಇಂದಿಗೂ ನಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಗೂ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. 'ತಂದೂರ್' ಒಲೆಗಳು, ಚೆಸ್ (ಚದುರಂಗ) ಆಟದ ದಾಳಗಳು ಅಂದಿನ ಅವರ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು.

ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಂತಿರುವ ಏಕೈಕ 'ಜೀವಂತ ನಾಗರಿಕತೆ'

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಟ್, ಮೆಸಪಟೋಮಿಯಾ, ಗ್ರೀಸ್ ಮತ್ತು ರೋಮ್‌ನಂತಹ ಅನೇಕ ಭವ್ಯ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಇಂದು ಕೇವಲ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಗಾಜಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಶವಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂದಿನ ಗ್ರೀಸ್‌ಗೂ ಅಂದಿನ ಗ್ರೀಸ್‌ಗೂ, ಇಂದಿನ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೂ ಫೇರೋಗಳ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ನಶಿಸಿಹೋಗಿವೆ.

ಆದರೆ, ಭಾರತದ ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ನಾಗರಿಕತೆ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತೀಯರ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ, ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿದೆ! ಅಂದಿನ ಪಶುಪತಿಯೇ ಇಂದಿನ ಶಿವ, ಅಂದಿನ ಯಜ್ಞಕುಂಡಗಳೇ ಇಂದಿನ ಹೋಮಗಳು, ಅಂದಿನ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವೇ ಇಂದಿನ ಪವಿತ್ರ ಮರ, ಅಂದಿನ ಸ್ವಸ್ತಿಕವೇ ಇಂದಿನ ಶುಭ ಸಂಕೇತ. ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನವರ ನೂರಾರು ಆಕ್ರಮಣಗಳಾದರೂ ಈ ದೇಶದ 'ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿರಂತರತೆ' ಒಂದು ದಿನವೂ ತುಂಡಾಗಿಲ್ಲ.

 

'ರಾಷ್ಟ್ರ' ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮಣ್ಣಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಚೇತನ

ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಂಚಿಕೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ನಂತರ ಒಂದು ಸತ್ಯ ಕನ್ನಡಿಯಷ್ಟೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ: "ಭಾರತವು ಭಾಷೆ, ಜಾತಿ, ಗಡಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹರಿದುಹಂಚಿಹೋಗಿದ್ದ ನೂರಾರು ದೇಶಗಳ ಗುಂಪಾಗಿತ್ತು, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಂದು ರೈಲ್ವೆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಹಾಕಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಒಂದಾಯಿತು" ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸುಳ್ಳು.

ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಕಾಲದ 'ಭಾರತವರ್ಷ', ಅಶೋಕನ 'ಜಂಬೂದ್ವೀಪ', ತಮಿಳು ಸಂಗಂ ಕವಿಗಳ 'ನಾವಲನ್ ತೀವು', ಕಲ್ಯಾಣದ 'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ', ಹೊಯ್ಸಳರ ಮತ್ತು ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿಯ 'ಆಡಳಿತ ನೀತಿ', ಕಾಶಿಯಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರಂವರೆಗಿನ 'ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು'ಹಾಗೂ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ 'ಸ್ವಸ್ತಿಕ'—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಖಂಡತೆಯ ಒಂದೇ ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ ಮುತ್ತುಗಳು.

ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಿಗೆ 'ನೇಷನ್' ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಒಪ್ಪಂದ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಅದೊಂದು'ನಾಗರಿಕತೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರ'. ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚಿಂತಕರು ಭಾರತದ ಮೈಮೇಲಿನ ರಾಜಕೀಯ ಗಡಿಗಳ ಗಾಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ನೋಡಿದರು, ಆದರೆ ಅದರೊಳಗಿನ ಜೀವಂತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡಲು ವಿಫಲರಾದರು. ಎಷ್ಟೇ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಜನೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಖಂಡವಾದ, ಏಕೀಕೃತವಾದ ಒಂದೇ ಭವ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರ.

✍️ಕಿರಣ್ ಬಿ.