Common Dryland Trees of Karnataka (ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಣಭೂಮಿ ಮರಗಳು) ಎಂಬ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅಶೋಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ಫಾರ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಇನ್‌ ಎಕಾಲಜಿ ಆಂಡ್‌ ದಿ ಎನ್ವಿರಾನ್‌ಮೆಂಟ್‌ (ATREE) ಸಂಸ್ಥೆ ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಒಂದು ದ್ವಿಭಾಷಾ (ಕನ್ನಡ–ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌) ಫೀಲ್ಡ್ ಗೈಡು. ಲೇಖಕರು ಎ. ಕವಿತ, ಎನ್‌. ದೀಪ್ತಿ, ಆರ್‌. ಗಣೇಶನ್‌ ಮತ್ತು ಎಸ್‌.ಸಿ. ಗ್ಲಾಡ್ವಿನ್‌ ಜೋಸೆಫ್‌ — ಇವರೆಲ್ಲ ATREE ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು. ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದವನ್ನೂ ಕವಿತ ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿ ಅವರೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ಕನಕಪುರ ಸೀಮೆಯ ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳು, ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ರೈತರೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಒಡನಾಟದಿಂದ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಕಲ್ಪನೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಲೇಖಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಂಡೆದೊಡ್ಡಿ, ಬುಡಗಯ್ಯನದೊಡ್ಡಿ, ಕುಂಬಾರದೊಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ತೇರುಬೀದಿ ಗ್ರಾಮಗಳ ರೈತರಿಗೆ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆ ರೈತರೇ ಲೇಖಕರ ನಿಜವಾದ "ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ"ಗಳಾಗಿ, ಮರಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡವರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಬರಹಗಾರರು. ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಖ್ಯಾತ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಪ್ರೊ. ಎಂ.ಎಸ್‌. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್‌ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಪುಸ್ತಕದ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರೆ-ಶುಷ್ಕ (semi-arid) ಒಣಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೊಲ-ಗದ್ದೆಗಳ ಬದುಗಳಲ್ಲಿ, ಪಾಳುಬಿದ್ದ ನೆಲದಲ್ಲಿ, ಹೊಲದ ನಡುವೆ ರೈತರು ಉಳಿಸಿ-ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ನಾಡಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮರಗಳ ಪರಿಚಯವೇ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ತಿರುಳು. ಮಾವು, ತೆಂಗು ಮುಂತಾದ ಚಿರಪರಿಚಿತ ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು, ಜನರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿದಿರುವ, ಆದರೆ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ "ಕಾಡು" ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ಲೇಖಕರ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ವಿದೇಶಿ ಮರಗಳ ಹಾವಳಿಯಿಂದ (ನೀಲಗಿರಿ, ಸುಬಾಬುಲ್‌, ಸೀಮೆ ಜಾಲಿ ಮುಂತಾದವು), ಸೌದೆಗಾಗಿ-ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುವುದರಿಂದ, ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಕಾಲಿಕ ಮಳೆ — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ನಾಡಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಮರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಮರಗಳು ಬರ ಸಹಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿದ್ದು ಮಣ್ಣನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ — ಸಾರಜನಕ ಸ್ಥಿರೀಕರಿಸುತ್ತವೆ, ಮೇವು-ಗೊಬ್ಬರ-ನೆರಳು ಕೊಡುತ್ತವೆ, ಜೇನುಹುಳ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲೈಮೇಟ್ ಚೇಂಜ್ ನ (ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ) ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ದೇಸಿ ಮರಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವುದೇ ಒಣಭೂಮಿ ಕೃಷಿಯ ಉಳಿವಿಗೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಏನೇನಿದೆ?
ಒಟ್ಟು ೮೩ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಮರಗಳನ್ನು (೭೭ ದೇಸಿ ಮತ್ತು ೬ ವಿದೇಶಿ), ೩೪ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವುಗಳನ್ನು ಪುಸ್ತಕ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರಕ್ಕೂ:
ಕನ್ನಡ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳು, ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ಲ್ಯಾಟಿನ್‌) ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ
ಗುರುತಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು — ತೊಗಟೆ, ಎಲೆ, ಹೂವು, ಕಾಯಿಯ ವಿವರ, ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಫೋಟೋಗಳು
ಚಿಹ್ನೆ (icon) ಆಧಾರಿತ ಮಾಹಿತಿ — ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸ್ವಭಾವ, ಎತ್ತರ, ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶಕಗಳು (ಜೇನು, ಕೀಟ, ಪಕ್ಷಿ, ಬಾವಲಿ, ಗಾಳಿ), ಬೀಜ ಪ್ರಸರಣದ ವಿಧಾನ, ಪರಿಸರ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಗಳು
ಋತುಧರ್ಮ (phenology) — ಯಾವ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹೂ-ಕಾಯಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ವಿಧಾನ (ಬೀಜ ಬಿತ್ತನೆ, ಗೂಟ ನೆಡುವಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ)
ಪುಸ್ತಕದ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಮರಗಳನ್ನು ಎಲೆಯ ಆಕಾರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗುಂಪುಗೂಡಿಸಿರುವುದು — "ನೇರಳೆಯ ಹಾಗೆ", "ಅತ್ತಿಯ ಹಾಗೆ", "ಹಲಸಿನ ಹಾಗೆ", "ಹುಣಸೆಯ ಹಾಗೆ", "ಕಗ್ಗಲಿಯ ಹಾಗೆ", "ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆಯ ಹಾಗೆ", "ಈಚಲಿನ ಹಾಗೆ" ಎಂಬಂತೆ. ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದವರೂ ಪರಿಚಿತ ಮರವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಹೊಸ ಮರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರ-ಸ್ನೇಹಿ ಪಟ್ಟಿಗಳಿವೆ: ಶೀಘ್ರ ಬೆಳೆಯುವ ಮರಗಳು, ಬರ ಸಹಿಸುವ ಮರಗಳು, ಸಾರಜನಕ ಸ್ಥಿರೀಕರಿಸುವ ಮರಗಳು, ಸೌದೆ ಮರಗಳು, ಮೇವಿನ ಮರಗಳು, ಹಸಿರು ಗೊಬ್ಬರದ ಮರಗಳು, ಪುನಃ ಚಿಗುರುವ (coppicing) ಮರಗಳು, ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮೌಲ್ಯದ ಮರಗಳು — ಇವು ರೈತನಿಗೆ "ನನ್ನ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮರ?" ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ನೇರವಾಗಿ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ.
ರೈತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಪಾಠಗಳು
೧. ಮರ ಎಂದರೆ ಹೊಲದ "ಉಳಿತಾಯ ಖಾತೆ". ಪುಸ್ತಕದ ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ಮಾತು: ಮರಗಳು ರೈತನ ಸ್ಥಳೀಯ saving account ಇದ್ದಂತೆ — ವರ್ಷ ಕಳೆದಂತೆ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಖರ್ಚು ಬಂದಾಗ ಕಡಿದು ಹಣ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಮರವನ್ನು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯದಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪರಿಸರ ಮೌಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನೋಡಬೇಕೆಂಬುದು ಲೇಖಕರ ಕಳಕಳಿ.
೨. ಒಣಭೂಮಿಗೆ ದೇಸಿ ಮರವೇ ಸೂಕ್ತ. ಪ್ರಪಂಚದ ಶೇ. ೪೭ ಭೂಮಿ ಒಣ ಪ್ರದೇಶ; ಭಾರತದ ಅರೆ-ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ೩೦೦–೧೦೦೦ ಮಿ.ಮೀ. ಮಳೆ. ಇಂಥ ಕಠಿಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬದುಕಿ ಉಳಿದ ದೇಸಿ ಮರಗಳೇ ನಿಜವಾದ ಗಟ್ಟಿ ಆಯ್ಕೆ — ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ವಿದೇಶಿ ಮರಗಳಲ್ಲ.
೩. ಸಾರಜನಕ ಸ್ಥಿರೀಕರಿಸುವ ಮರಗಳಿಂದ ಗೊಬ್ಬರ ಉಳಿತಾಯ. ಕಗ್ಗಲಿ (Acacia catechu), ಬಿಳಿ ಬೀಟೆ (Dalbergia lanceolaria) ಮುಂತಾದ ದ್ವಿದಳ ಮರಗಳ ಬೇರುಗಂಟುಗಳಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ಗಾಳಿಯ ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲೆ ಉದುರಿ ಸಾರಜನಕ-ಸಮೃದ್ಧ ಗೊಬ್ಬರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರದ ಅಗತ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
೪. ಗಾಳಿಗೆ ತಡೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಬೇವು (Azadirachta indica), ಶಿಂಶುಪ (Dalbergia sissoo) ಮುಂತಾದವನ್ನು ಹೊಲದ ಬದುವಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟರೆ ತೀವ್ರ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಮಣ್ಣಿನ ಸವಕಳಿ ಮತ್ತು ತೇವ ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ ಎರಡೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಫಲವತ್ತತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
೫. ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಜಾಲ. ಯಾವ ಮರ ಯಾವ ಜೀವಿಗೆ ಆಸರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುಸ್ತಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ — ಬೂರುಗ (Bombax ceiba) ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ (Butea monosperma) ಹೂವಿಗೆ ಅಳಿಲು-ಪಕ್ಷಿ; ನೇರಳೆ ಹಣ್ಣಿಗೆ ಬಾವಲಿ; ಅಗ್ನಿಮಂಥ (Premna) ಹಣ್ಣಿಗೆ ಪಕ್ಷಿ — ಹೀಗೆ ಮರ-ಪ್ರಾಣಿ-ಕೀಟಗಳ ನಂಟನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರೈತನಿಗೆ ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೀಟ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
೬. "ಯಾವ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮರ" ಎಂಬ ಸಿದ್ಧ ಪಟ್ಟಿ. ಸೌದೆ ಬೇಕೆ? ಮೇವು ಬೇಕೆ? ಹಸಿರೆಲೆ ಗೊಬ್ಬರ ಬೇಕೆ? ಬೇಗ ಬೆಳೆಯುವ ನೆರಳಿನ ಮರ ಬೇಕೆ? — ಪ್ರತಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಟ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ರೈತ ತನ್ನ ಜಮೀನಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
೭. ನೆಡುವ ಬಗೆಯ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾಹಿತಿ. ಪ್ರತಿ ಮರಕ್ಕೂ ಯಾವಾಗ ಹೂ-ಕಾಯಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಬೀಜ ನೇರವಾಗಿ ಬಿತ್ತಬೇಕೆ ಅಥವಾ ಸಸಿ/ಗೂಟ ನೆಡಬೇಕೆ ಎಂಬ ವಿವರ ಇರುವುದರಿಂದ, ಇದು ಕೇವಲ ಮರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಪುಸ್ತಕವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಕೈಪಿಡಿಯೂ ಹೌದು.
ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಾಗ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುಗಳು ಹಲವು ತಪ್ಪಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಓದುವುದು ಉತ್ತಮ.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು
ದೇಸಿ ಒಣಭೂಮಿ ಮರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ, ಚಿತ್ರಸಹಿತ, ನಿಮ್ಮ ಹೊಲ ಅಥವಾ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಬಳಸಬಹುದಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಅಪರೂಪ. ಎಲೆಯ ಆಕಾರದ ಆಧಾರದ ಗುಂಪೀಕರಣ, ಚಿಹ್ನೆ ಆಧಾರಿತ ಮಾಹಿತಿ, ಉಪಯೋಗವಾರು ಪಟ್ಟಿ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಭಾಷಾ ರೂಪ — ಇವು ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರೈತರು, ನಿಸರ್ಗಪ್ರೇಮಿಗಳು, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ನಗರ ಯೋಜಕರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆದು ಹೋಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಳೆದುಹೋಗಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನ — ಈ ಮೂರೂ ಸವಾಲುಗಳ ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲ ಹೊಲ-ಬದುಗಳ ಮರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಗೌರವಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ನೆಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಇಂಥ ಪುಸ್ತಕ ನಿಜಕ್ಕೂ ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತ. ಕನ್ನಡ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ತಾಳೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬಳಸಿದರೆ, ಒಣಭೂಮಿ ರೈತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಒಡನಾಡಿ.
(ಪುಸ್ತಕ ಶಲ್ಲಕೀ ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಓದಲು ಲಭ್ಯವಿದೆ).
ಪುಸ್ತಕದ ವಿವರ:
ಶೀರ್ಷಿಕೆ: Common Dryland Trees of Karnataka — ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಣಭೂಮಿ ಮರಗಳು (ದ್ವಿಭಾಷಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ)
ಲೇಖಕರು: ಎ. ಕವಿತ, ಎನ್‌. ದೀಪ್ತಿ, ಆರ್‌. ಗಣೇಶನ್‌, ಎಸ್‌.ಸಿ. ಗ್ಲಾಡ್ವಿನ್‌ ಜೋಸೆಫ್‌
ಪ್ರಕಾಶಕರು: ATREE (Ashoka Trust for Research in Ecology and the Environment), ಬೆಂಗಳೂರು
ಮುದ್ರಣ ವರ್ಷ: ೨೦೧೨ (ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ)
ಪುಟಗಳು: ~೨೬೭ | ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಭೇದಗಳು: ೮೩ (೭೭ ದೇಸಿ + ೬ ವಿದೇಶಿ), ೩೪ ಕುಟುಂಬಗಳು
ISBN: 81-902338-4-X | ಸೂಚಿತ ದೇಣಿಗೆ: ₹೭೫೦
ಮುನ್ನುಡಿ: ಪ್ರೊ. ಎಂ.ಎಸ್‌. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್‌
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (0)
ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿ!