'ನೀಲಿ ಬಂಗಾರ'ದ ಕಥೆ - ಭಾರತದ ‘ಇಂಡಿಗೋ’

ಇಂಡಿಗೋಫೆರಾ (Indigofera) ಸಸ್ಯದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ಇಂಡಿಗೋ ಅಥವಾ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಪುರಾತತ್ವ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಪುರಾವೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸಿಂಧೂ ನಾಗರೀಕತೆ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನೇಕಾರರು ಇಂಡಿಗೋವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಈ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಪರ್ಷಿಯಾ ಮತ್ತು ನಂತರ ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. 15ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರ ಇದು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

17ನೇ ಮತ್ತು 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶಕ್ತಿಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗಳು—ಭಾರತೀಯ ಇಂಡಿಗೋವನ್ನು "ನೀಲಿ ಬಂಗಾರ" (blue gold) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಯುರೋಪಿನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಇದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಇದು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಈ ನೀಲಿ ಬಂಗಾರವನ್ನು ಯುರೋಪಿನ ರಾಜವಂಶಸ್ಥರೆಲ್ಲ ತೊಟ್ಟು ಈ ಬಣ್ಣ ‘ರಾಯಲ್ ಬ್ಲೂ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆಯಿತು. ಭಾರತದ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಹವಾಮಾನ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಣ್ಣಗಾರಿಕೆಯ ಕಲೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೃಷಿ ಲಭ್ಯತೆಯು ಭಾರತವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಪೂರೈಕೆದಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳ-ಬಿಹಾರದ ಏಳಿಗೆ

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಢಳಿತದಲ್ಲಿ, ಇಂಡಿಗೋ ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಗದು ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಫ್ರೆಂಚ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಲೂಯಿಸ್ ಬೊನಾಡ್ (Louis Bonnaud) ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಇಂಡಿಗೋ ತೋಟಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದಾದ್ಯಂತ ಎರಡು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು:

• ನಿಜ್ (Nij) ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಕಂಪನಿಗಳೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು.

• ರೈತವಾರಿ (Ryotwari) ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ರೈತರು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಯಲು ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

⠀ರೈತರು ಸಾಲದ ಸುಳಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರು: ಅವರು ಪ್ಲಾಂಟರ್‌ಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಡ್ಡಿದರದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಪಡೆದರು, ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಯುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು, ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಯ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ, ಬಂಗಾಳವೊಂದರಲ್ಲೇ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಡಿಗೋ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಬೆಳೆಯು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ನಂತರ ಹಲವು ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರು "ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ತಲುಪಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂಡಿಗೋ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೂ ಮಾನವನ ರಕ್ತದ ಕಲೆಯಿದೆ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು.

ಈ ಶೋಷಣೆಯು 1859-1860ರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ 'ಇಂಡಿಗೋ ದಂಗೆ'ಗೆ (Indigo Revolt) ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ರೈತರು ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಒಂದು ಆಯೋಗವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು, ಆ ಆಯೋಗವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯಿತು. ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ "ತೀಕಾತಿಯಾ" (teekathia) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿತ್ತು.

ಜರ್ಮನ್ ಆವಿಷ್ಕಾರ: ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಇಂಡಿಗೋ

ಭಾರತೀಯ ಇಂಡಿಗೋ ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜರ್ಮನ್ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಅಡಾಲ್ಫ್ ವಾನ್ ಬೇಯರ್ (Adolf von Baeyer) ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು 1880ರಲ್ಲಿ ಅನಿಲಿನ್‌ನಿಂದ ಇಂಡಿಗೋವನ್ನು ಸಂಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಇದು ವಿಜ್ಞಾನ ಲೋಕದ ಮಹತ್ವದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿತ್ತು: ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಾವಯವ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.

ಜರ್ಮನಿಯ ರಾಸಾಯನಿಕ ಕಂಪನಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲುಡ್ವಿಗ್ಶಾಫೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಎಎಸ್ಎಫ್ (BASF), ಬೇಯರ್ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದವು. 1897ರಲ್ಲಿ, ಬಿಎಎಸ್ಎಫ್ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಟ್ಟದ ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಇಂಡಿಗೋವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಇದರ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇಂಡಿಗೋಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿತ್ತು. ಕೇವಲ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಇಂಡಿಗೋಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತೆಂದರೆ, 1913ರ ವೇಳೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇಂಡಿಗೋ ಬಹುತೇಕ ಮಾಯವಾಯಿತು.

ಭಾರತದ ಇಂಡಿಗೋ ಉದ್ಯಮದ ಪತನ

ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಭೀಕರವಾಗಿತ್ತು. ಯುರೋಪಿಯನ್ ಖರೀದಿದಾರರು ಜರ್ಮನ್ ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಮೊರೆ ಹೋದರು. ಭಾರತದ ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಗಾರರು ಮತ್ತು ರೈತರು ಬೆಲೆ ಕುಸಿತದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದರು.

ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಇಂಡಿಗೋ ನಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಮುದಾಯಗಳು ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿಗಳಿಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ 'ಚಂಪಾರಣ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ' (1917) ಕೂಡ ಇಂಡಿಗೋ ಬೆಳೆಗಾರರ ಮೇಲಿನ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧವೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿತ್ತು.

ಉಪಸಂಹಾರ: ಇಂದಿನ ಇಂಡಿಗೋ

ಇಂದು, ನಾವು ಬಳಸುವ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಡೆನಿಮ್ ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಬಿಎಎಸ್ಎಫ್ ಮತ್ತು ಹೋಕ್ಸ್ಟ್ (Hoechst) ಕಂಪನಿಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಇಂಡಿಗೋವನ್ನೇ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇಂಡಿಗೋ ಇಂದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದ ಕರಕುಶಲ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ—ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಮಗ್ಗ, ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾತ್ಮಕ ಬಣ್ಣಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿತ್ರ: ದಿನೇಶ್ ವಾಲ್ಕೆ